Historia kościoła

Historia

Historia kościoła rektoralnego wiąże się z lokalnym podaniem o kupcu gdańskim, Henryku, który w 1434 r. przywłaszczył sobie relikwie Krzyża świętego przechowywane w kościele ojców dominikanów w Lublinie. W wyniku cudownego znaku skruszony kupiec zwrócił skradzioną świętość, a na dowód przemiany wybudował niewielki drewniany kościół ku czci Krzyża świętego na zachód od miasta. Jednonawowa świątynia zaopatrzona była w dwuspadowy dach z sygnaturką i otoczona była z zewnątrz podcieniami. Obok kościoła funkcjonował również cmentarz, którego pozostałości przetrwały do początku XX w. oraz znajdująca się na jego terenie kostnica. Co najmniej od XVI w. kościół objęli patronatem rajcy miejscy, którzy w późniejszy dziesięcioleciach toczyli spory o jego własność z wikariuszami lubelskiej kolegiaty. Wezwanie kościoła i okoliczności jego erygowania spowo-dowały, że biskup Samuel Maciejowski zarządził obowiązek odprawiania co tydzień Mszy św. z czytaniem Męki Pańskiej, a do obowiązków opiekunów kościoła należało udzielanie sakramentów skazańcom i odprowadzanie ich na miejsce egzekucji.

W latach 1603-1623 miejsce drewnianego kościoła zajęła budowla murowana ufundowana przez lubelskie mieszczaństwo i władze miasta. Starania o erygowanie przy kościele drugiej parafii lubelskiej nie przyniosły jednak rezultatu. Przełomem w jego historii okazał się 1667 r., kiedy dominikanie obserwanci uzyskali zgodę biskupa krakowskiego na założenie przy świątyni pozamiejskiego klasztoru. Świątynia posiadała jedną nawę i półkoliście zamknięte prezbiterium. Od strony północnej, z korytarza klasztoru można było wejść na drewnianą rzeźbioną ambonę wyzłoconą w 1771 r. Z uwagi na przylegający do kościoła klasztor, okna znajdowały się przede wszystkim od strony południowej. Wejście od zachodu możliwe było przez podwójne dębowe drzwi, za którymi znajdowała się drewniana kruchta.

W 1800 r. klasztor uległ kasacie i zamieniono go na szpital wojskowy, a wraz z nim sakralny charakter stracił również przyklasztorny kościół wykorzystywany jako magazyn. Z czasem ze względów użytkowych budynek przedzielono dodatkowym stropem wspartym na drewnianych kolumnach, zmieniając zupełnie rozkład okien w ścianie południowej.

Budynek kościoła odzyskał swoje przeznaczenie sakralne dopiero w 1918 r., kiedy decyzją władz kościelnych powołano do życia Katolicki Uniwersytet Lubelski. Główne prace renowacyjne podjęto dopiero od 1927 r. ze względu na brak funduszy. Dla obecnego stanu budowli kluczowe znaczenie miała restauracja kościoła dokonana w latach trzydziestych XX w. na podstawie projektu Mariana Lalewicza. Usunięto wówczas drewniany strop dzielący budynek na dwie kondygnacje i ściany działowe. Zamurowano dolny rząd okien w ścianie południowej. Nawę główną zamknięto sklepieniem kolebkowym z lunetami. Natomiast dawny korytarz klasztorny włączono w obręb kościoła tworząc północną nawę boczną o dwóch kondygnacjach. Dwuspadowy dach kościoła pokryty dachówką zwieńczała od strony zachodniej sygnaturka.

Stan obecny

Bryła kościoła jest stosunkowo prosta. Południowa ściana posiada cztery wysoko usytuowane okna, a od zewnątrz podpierają ją dwie ukośne skarpy. Surowa fasada kościoła wznosi się od strony zachodniej. Jej skromna dekoracja składa się z pseudopilastrów, lizen i prostego gzymsu oraz centralnie umieszczonego witraża z wyobrażeniem Matki Boskiej Częstochowskiej. Wnętrze również charakteryzuje architektoniczna prostota. Główna nawa ograniczona jest od południa przez ścianę zaopatrzoną w trzy duże okna i wewnętrzne pilastry, na których wspiera się kolebkowe sklepienie. Paralelne do południowych okien lunety ściany północnej zaopatrzono we freski przedstawiające świętych. Dwie arkady oddzielają nawę główną od dwupoziomowej nawy bocznej przeznaczonej dla wiernych. Półokrągłe prezbiterium rozświetla od góry pięć abstrakcyjnych witraży. Tuż za wejściem do kościoła od strony zachodniej znajduje się niewielki przedsionek, nad którym zbudowano galerię przeznaczoną dla chóru oraz organów.

Wystrój kościoła dopełniają stosowne architektoniczne elementy. W centrum prezbiterium stoi monolityczna bryła ołtarza otoczonego w tle ławkami. Ścianę prezbiterium zdobi postać Jezusa Chrystusa ukrzyżowanego. Kompozycja wykonana w repusowanej blasze żelaznej autorstwa Jerzego Jarnuszkiewicza. Postać Jezusa pozbawiona jest krzyża, który dawniej realizowano w formie świetlnej z reflektora znajdującego się na chórze. Elewacja składa się z dłutowanych płyt szarego piaskowca(?) z dekoracjami w formie płaskorzeźb wyobrażających starochrze-ścijańskie symbole: Alfa i Omega, chleby z krzyżami, postać Dobrego Pasterza, świecznik siedmioramienny, ryby i kosz z chlebami, gołębie pijące z kielicha, kotwica i baranek. Niektóre z tych symboli wykonano na kamieniach wystających poza lico ściany. Wyryty przy wejściu do zakrystii napis jest cytatem z J 17,21.

W połowie północnej nawy głównej usytuowano kamienną ambonę. Jej balustrada jest po zewnętrznej stronie ozdobiona szeregiem płaskorzeźb ilustrujących przypowieści Jezusa: o królestwie Bożym, o dobrym pasterzu (J 10,11-18; Łk 15,4-7 i par.), o siewcy (Mk 4,3-8 i par.), o winnicy (Mk 12,1-11 i par.), o połowie ryb (Mt 13,47-50) oraz o kąkolu (Mt 13,24-30). Nad arkadami północnej ściany umieszczono w formie prostych niedużych krzyży czternaście stacji Drogi Krzyżowej.

We fragmentach ściany wschodniej nawy głównej, otwierającej się na prezbiterium, umieszczono tabernaculum (strona północna) i ołtarz z wyobrażeniem Matki Bożej z dzieciątkiem (strona południowa). Płyta tabernaculum wyobraża drzwi ozdobione wklęsłym dyskiem słońca/chleba (?) okolony tekstami o tematyce eucharystycznej wyjętymi z Pisma Świętego (J 13,1; 1Kor 11,23b-26) i Mszału Rzymskiego (odpowiedzi wiernych po podniesieniu i z obrzędów komunijnych). Natomiast prosta forma płaskorzeźby Madonny z Dzieciątkiem nawiązuje kształtem połączonych nimbów do ikony częstochowskiej. Obydwie formy wykonane zostały z brązu przez szkołę Jerzego Jarnuszkiewicza według projektu jego brata Zbigniewa. Nawa boczna ozdobiona została gipsową rzeźbą Świętej Rodziny.

fragment artykułu “Kościół Akademicki” dr hab. Krzysztofa Mielcarka

 

fot. Tomasz Koryszko

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Duszpasterstwo Akademickie Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego
 
ul. I. Radziszewskiego 7
20 - 039 Lublin